Δημόσια Ιστορία, Κινηματογράφος: Der Untergang (Downfall)

 

Εισαγωγή

            Η δυνατότητα του κινηματογράφου ως προνομιούχου διαχειριστή «διαλόγου» με το παρελθόν, είναι ένα ζήτημα που έχει τονιστεί αρκετές φορές από τις νέες έρευνες και ιδιαίτερα ύστερα από την αλματώδη κατά την διάρκεια των τελευταίων ετών αύξηση του έντονου ενδιαφέροντος για τη Δημόσια Ιστορία και την ανάλογη προώθηση της σπουδαιότητας του οπτικού γραμματισμού στα πλαίσια των εγκύκλιων εκπαιδευτικών διαδικασιών. Καθώς η επιδίωξη για λειτουργική ενσωμάτωση των μηχανισμών του οπτικού γραμματισμού στις εκπαιδευτικές διαδικασίες είναι πιο πολύ ώριμη από κάθε άλλη φορά, η οικειότητα με τους μηχανισμούς δημιουργίας και τους τρόπους ερμηνείας μιας κινηματογραφικής ταινίας, εμφανίζεται ως βασικό τμήμα για την εξέλιξη του ορθού κριτήριου, μέσω της αισθητικής και της κριτικής οπτικής στους μέλλοντες ενήλικες, ιδιαίτερα όσον αφορά τις ευαίσθητες τραυματικές πλευρές του κοντινού ιστορικού παρελθόντος.

Ξεκινώντας από την άποψη ότι είναι απαιτούμενο να συμπεριληφθεί ο οπτικός γραμματισμός στη διδαχή των επίμαχων ζητημάτων του μαθήματος της σχολικής ιστορίας, η ταινία Der Untergang θα χρησιμοποιηθεί ως μέσο για την κατανόηση του ναζισμού και της ιστορίας του Ολοκαυτώματος για διδακτικούς σκοπούς.    

Der Untergang

 Η ταινία Der Untergang (Downfall) (2004), σε σκηνοθεσία Oliver Hirschbiegel και σε σενάριο και παραγωγή Bernd Eichinger, Γερμανικής, Ιταλικής και Αυστριακής συμπαραγωγής διάρκειας 156΄  στηρίχτηκε μερικώς στο βιβλίο του ιστορικού Joachim Fest, Inside Hitler’s Bunker, the last Days of the Third Reich (2002), που παρουσιάζει τις έσχατες ημέρες στο καταφύγιο του Χίτλερ προτού ο Κόκκινος Στρατός κατακτήσει το Βερολίνο. Στηρίζεται ακόμη, στην μαρτυρία της Traudl Junge γραμματέως του Χίτλερ, όπως αναφέρεται στα απομνημονεύματά της, Biz zur Letzten Stunde: Hitler΄s Sekretarin erzahlt ihr Leben (2001) και στο ντοκιμαντέρ Im toten Winkel-Hitler΄s Sekretarin (Blind Spot- Hitler’s Secretary)των Andre Heller και  Othmar Schmiderer (2002).

Η αναπαράσταση του ναζιστικού παρελθόντος μέσω οικείων οπτικών.

            Η ταινία Der Untergang έχει ως υπόθεση τις έσχατες μέρες του εθνικοσοσιαλισμού ενός ολοκληρωτικού πολιτικού ακροδεξιού κινήματος, που έκανε την εμφάνισή του στη Γερμανία στα μέσα της δεκαετίας του 1920, κορυφώθηκε στην δεκαετία του 1930 και βάστηξε ως το τέλος του Β΄Π.Π. Παρουσιάζει το τέλος της ζωής του Hitler και του Γ΄Ράιχ καθώς και την κατάληψη του Βερολίνου τον Απρίλιο του 1945. Η ταινία γυρίστηκε περίπου ολόκληρη στο καταφύγιο που βρίσκεται κάτωθεν της Καγκελαρίας του Βερολίνου, εκεί όπου ο Hitler και οι στενοί συνεργάτες του έζησαν 12 μέρες πριν το τέλος τους. Ο Hitler μόλις κατάλαβε ότι δεν υπήρχε άλλος δρόμος σχεδίασε την αυτοχειρία του. Το ίδιο έπραξαν η σύντροφός του Eva Braun όπως και οι πιστοί του συνεργάτες. Οι σκηνές έξω από το καταφύγιο αφηγούνται τη διάλυση της άμυνας των Ναζί του Βερολίνου και τα δεινά του άμαχου πληθυσμού. Οι εναπομείναντες στρατιώτες του Hitler ήσαν βασικά, παιδιά και ηλικιωμένοι. Πολύ λίγοι αξιωματικοί έμειναν πίσω για να συνδράμουν τους απροστάτευτους Γερμανούς, όταν ο Κόκκινος Στρατός είχε πολιορκήσει στενά το Βερολίνο και η μάχη δινόταν στους δρόμους.

Οτιδήποτε προβάλλεται στο φιλμ έχει τεκμηριωθεί όντας ιστορικά ακριβές, βασισμένο σε υλικό αρχείων και καταθέσεις. Οι συντελεστές της ταινίας δεν συμπεριέλαβαν ανακριβή στοιχεία προς διευκόλυνση της δραματικής δομής για να μην αποσπάσουν το ενδιαφέρον των θεατών. Ο σκηνοθέτης καθώς και ο σεναριογράφος που είναι και ο παραγωγός της ταινίας, επιχείρησαν να αναφερθούν στην ναζιστική ηγεσία με περισσότερη οικειότητα και να εισχωρήσουν στο περιορισμένο περιβάλλον του καταφυγίου από ό,τι έκαναν πιο παλιές παραγωγές. Η προσωπική αφήγηση της Junge γραμματέως του Hitler, τους έδωσε τη δυνατότητα να καταδείξουν μία καινούργια θεώρηση για την πτώση του Γ΄Ράιχ. Οι έσχατες ημέρες του Hitler παρουσιάζονται διαμέσου της οπτικής της Junge, που τοποθετείται συναισθηματικά απέναντί του.

Το Der Untergang φανερώνει ιδιωτικές στιγμές του βίου των Ναζί και ειδικότερα του Hitler προκαλώντας ένα συναίσθημα οικειότητας. Η κινηματογραφική απόδοση του Fuhrer διαμεσολαβείται κυρίως από τη ματιά εκείνων που τοποθετούνται ευνοϊκά προς αυτόν. Η ταινία αποστασιοποιείται από την στερεοτυπική περιγραφή του Hitler κατά την ακμή της δόξας του. Αποδίδεται σαν ανίσχυρος, να πάσχει από Πάρκινσον, παρανοϊκός που ζει με ψευδαισθήσεις, σκυφτός πάνω από χάρτες πολεμικών πεδίων, καταστρώνοντας όπως είναι βέβαιος την πανηγυρική του επιστροφή, πότε φωνάζοντας να τοποθετεί στρατεύματα που πλέον δεν υπήρχαν, και άλλοτε διατάζοντας διοικητές που ήσαν νεκροί, υπολογίζοντας στη σωτηρία από ανυπάρκτους στρατούς, και πότε οργισμένος να διατάζει την εκτέλεση των συνεργατών του που πίστευε ότι ήσαν προδότες, μη έχοντας σιγά σιγά επαφή με την αλήθεια. Εμμένει στο ότι ακόμη και αν γνωρίσει την ήττα, οι Γερμανοί ας ακολουθήσουν τη μοίρα τους λέγοντας: «δεν θα ρίξω ένα δάκρυ γι΄αυτούς».  Η ταινία ρίχνει φως σε πολλές πτυχές του Hitler, «ως τερατώδους δικτάτορα» και ως «ανθρώπου με (έστω προσωρινή) ανθρωπιά», κάνοντας μια όχι και τόσο συνηθισμένη «ανθρώπινη» περιγραφή του, για την οποία αρκετοί εκφράζουν την ανησυχία τους. Για πρώτη φορά παρατηρεί το κοινό τον χαρακτήρα του Hitler όταν ένα γκρουπ γυναικών έδωσε συνέντευξη για τη θέση της προσωπικής του γραμματέως (Νοέμβριος 1942). Εμφανίζεται ως στοργική πατρική φιγούρα, με καλούς τρόπους, φιλά το σκύλο του Blady, είναι ευπρόσιτος και φιλικός. 

Ο θεατής με τον τρόπο που αντικρύζει τον Hitler πρωτίστως συγκροτεί και δημιουργεί τον χαρακτήρα του σε ολόκληρη την ταινία. Είναι δύσκολο για το κοινό να προσαρμόσει τις ιστορικές του γνώσεις για τον Hitler με αυτή την επιδοκιμαστική όψη του που εμφανίζεται στην ταινία. Ιστορικοί και άλλοι δεν συμφωνούν με την δυνατότητα των κινηματογραφιστών να προβάλουν μια πιο «ανθρώπινη» περιγραφή του Hitler, με την αιτιολογία ότι είναι μια τακτική που σκοπό έχει να δημιουργήσει αισθήματα συμπόνιας για τους θύτες. Η απόδοση του ναζιστικού παρελθόντος διαμέσου προσωπικών οπτικών αντιλήψεων συμφώνως με τον Bangert δεν σημαίνει απουσία κριτικής διαφοροποίησης ή ιστορικού πλαισίου. Δεν είναι κατ΄ανάγκη η οικειότητα μια απόδραση από τις πολιτικές τοποθετήσεις και τα ηθικά αδιέξοδα που βάζει το παρελθόν. Αντιθέτως δύναται να ωφελήσει και σαν σημείο συνάντησης μαζί τους. Είναι ανάγκη να γίνει συσχετισμός των προσωπικών βιωμάτων που αναφέρονται με τις άρρητες ή ρητές, κρατικά ελεγχόμενες αναπαραστάσεις του δημόσιου βίου στο ναζιστικό πολιτικό σύστημα. Οι ιστορικές αντιλήψεις που μεταφέρουν οι ταινίες τούτες καθρεπτίζουν πολύ καλά την αμοιβαία εξάρτηση ιδιωτικού και δημόσιου χώρου. 

Το Der Untergang δεν αναφέρεται στο δημόσιο σαν ένα κάπως κλειστό πλαίσιο δράσης, αλλά σαν υποχρεωτικά εξαρτημένο από το ιδιωτικό. Στο φιλμ, ο ιδεολογικός εκμαυλισμός στην ιδιωτική σφαίρα και η πτώση των αστικών ηθών και αξιών, αναδεικνύονται σαν αποκλειστικά υπαίτια για την μη κανονική λειτουργία των πολιτικών θεσμών.

Μια γερμανική προσπάθεια θυματοποίησης της Traudl Junge.

            Όσον αφορά την Traudl Junge, αυτή περιγράφεται μέσα από συγκεκριμένες κινηματογραφικές στρατηγικές και επιλεγμένες μεθόδους αφήγησης, ως μη ικανή και πρόθυμη να διαπιστώσει τις συμφορές στις οποίες συνέτεινε. Παρουσιάζει η ταινία μια διαφορετική προβολή του χαρακτήρα της σαν γυναίκα συνεργάτιδας των Ναζί, που αποστασιοποιείται από μία στερεότυπη αναφορά σε ένα «τέρας», υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για μια «καθημερινή» γυναίκα. Εμφανίζεται σαν μια όμορφη γεμάτη συναισθήματα παρορμητική νεαρή κοπέλα που στεναχωριέται, ανησυχώντας για τους άλλους και θέλει να τους παρέχει βοήθεια. Πρόκειται για ένα «συνηθισμένο» πρόσωπο διαμέσου του οποίου θα γνωρίσει το κοινό τον Hitler. Μέσα από τα μάτια της Junge ο θεατής παρατηρεί όλα όσα συμβαίνουν. Εμβαθύνει στον εσωτερικό κόσμο των προσωπικοτήτων με ενσυναίσθηση. Στο πλάνο όπου η Junge αναφέρει στις άλλες γραμματείς εξομολογούμενη ότι το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον της υπήρξαν αντίθετα με την προσχώρησή της στους Ναζί, υπογραμμίζει την αφέλειά της και την λανθασμένη εκτίμησή της. Σε άλλα πλάνα παρουσιάζεται τρομοκρατούμενη από τις αντιλήψεις του  Führer όπως διαγράφεται στο πρόσωπό της, όπως επί παραδείγματι όταν αυτός υποστήριζε την «εξολόθρευση των αδυνάτων» ή ενώ πρόβαλλε τις αντισημιτικές του θέσεις, καθώς υπαγόρευε τη διαθήκη του.

            Η σύγκριση των προσώπων της Junge και της Magda Goebbels στη ταινία έχει σκοπό να καταδείξει ότι η πρώτη είναι μια «καθημερινή» κοπέλα που όπως λέει η ίδια ουδέποτε ήταν «φανατισμένη ναζί». Σε αντίθεση, η Goebbels παρουσιάζεται ως άκρως φανατική, όπως φαίνεται από την ενέργειά της να φαρμακώσει τα τέκνα της πιστεύοντας ότι είναι αδύνατον να ζουν σε μια κοινωνία δίχως εθνικοσοσιαλισμό. Η νεανική ανευθυνότητα της Junge διακρίνεται και στη σκηνή κατά την οποία μεριμνά για τα παιδιά του Goebbels, ενώ ο Hitler δίνει τέλος στη ζωή του. Οι διαδοχικές σκηνές των δραματικών πλάνων παρουσιάζουν το πως αντιδρούν οι πιστοί οπαδοί του Hitler προτού και ύστερα από τον θάνατό του και οι ξένοιαστες σκηνές στο μέρος που ήταν τα παιδιά τονίζουν την απόσταση που υπάρχει ανάμεσα στον κόσμο της ενοχής και σ΄αυτόν της αφέλειας. Η ένταξή της μεταξύ των παιδιών σε ένα πολύ σημαντικό σημείο του φιλμ, αποτελεί μια επιλογή του σκηνοθέτη προκειμένου να επιβεβαιώσει την αθωότητά της. Η Junge στο τέλος του φιλμ προχωράει προς την ελευθερία με τον Peter Kranz, τον έφηβο που ακολούθησε σαν οπαδός τον Hitler παρά την αντίθετη γνώμη του πατέρα του. Η σκηνή αυτή δηλώνει τη «νεανική αφέλεια» που μαγνητίστηκε από τον Führer και τα πατριωτικά συνθήματά του και διαχέει υπονοούμενο μήνυμα, πως το νεαρό της ηλικίας και η αδαημοσύνη δικαιολογούν τη σύμπραξη με τον Hitler.  Άλλωστε ο Hirschbiegel διαλέγει ως αρχή της ταινίας ένα απόσπασμα από την Blind Spot που η γηραιά πλέον T.Junge ομολογεί την ενοχή της, όμως τα λόγια της, «αισθάνομαι οργή γι΄αυτό το παιδί, αυτό το αθώο κορίτσι» υπενθυμίζουν στο κοινό ότι δεν είναι δυνατόν να οργιστεί κανείς με την παιδική ανωριμότητα και κρίση.

Δίχως αναφορές για τις εγκληματικές ενέργειες των Ναζί και το Ολοκαύτωμα

            Η ταινία δεν τοποθετείται σε πολιτικές ερμηνείες. Αρκείται πιο πολύ στην εξωτερική αναφορά των συμβάντων. Αποφεύγει περισσότερο τα πολιτικά σχόλια, καταδικάζει όμως τον ναζισμό παρουσιάζοντας την παραφροσύνη του φασισμού ο οποίος παρέδωσε στις βόμβες και στις οβίδες ακόμη και τον γερμανικό λαό παγιδεύοντάς τον στο Βερολίνο. Αποκρύπτει επίμαχα συμβάντα όπως τους διατροφικούς πειραματισμούς του γιατρού του Hitler στους τρόφιμους του Mauthausen (εγκλήματα για τα οποία αργότερα καταδικάστηκε). Δεν παρουσιάζονται οι εγκληματικές ενέργειες των ναζιστών, ούτε γίνεται αναφορά στο Ολοκαύτωμα.

Η ταινία φανερώνει όμως έστω και ελλειμματικά αρκετή από την παράνοια του φασισμού. Δεν ομοιάζει με άλλες αντιναζιστικές κατά κάποιο τρόπο ταινίες. Το Der Untergang είναι ένα επιχείρημα γερμανικό, ώστε να αναφερθούν οι ίδιοι οι Γερμανοί περί της ιστορίας τους, ένα επιχείρημα που συγκαλύπτει τύψεις, οδύνη, αιδώ, φόβο και άλλες ίσως δυσκολοδιάκριτες επιθυμίες. Ωστόσο είναι μία από τις σπάνιες περιπτώσεις που μιλούν οι Γερμανοί για την ντροπιαστική ιστορία τους. Όμως συν τοις άλλοις γίνεται προσπάθεια της Γερμανίας να κρατηθεί η εθνική ισορροπία, να βγει κακός ο ναζισμός και να απαλλαγούν οι Γερμανοί παρουσιαζόμενοι ως θύματα. Οι τελευταίες ημέρες του Βερολίνου μας λέει ο συγγραφέας και παραγωγός του Der Untergang (Downfall), μας αποκαλύπτουν αρκετά για τον τρόπο λειτουργίας του φανατισμού των μαζών στο καθεστώς κατά τα προηγούμενα χρόνια και πως συνέχισε να λειτουργεί ως το θλιβερό τέλος. Σχετικά όμως με τις Γερμανικές ιστορικές ταινίες προετοιμάσαμε τις συνθήκες εδώ, εφόσον δεν υπάρχει προηγούμενο κινηματογραφικό πλαίσιο. Χρησιμοποιήσαμε στην ταινία τη γερμανική γλώσσα με Γερμανούς ηθοποιούς και σκηνοθέτη Γερμανό. Όλη αυτή η διαφορά μας για το αν θα πρέπει να κοιτάξουμε τον Hitler σαν άνθρωπο, δεν είναι σωστή αναφέρει ο Bernd Eichinger «σίγουρα ήταν άνθρωπος και πρέπει να προβάλεις στον κόσμο το ότι ήταν άνθρωπος και ότι τούτο ήταν ο επικίνδυνος παράγοντας».

Και συνεχίζει ο Bernd Eichinger, το καθεστώς των Ναζί και ο Β΄ΠΠ είναι στ΄αλήθεια τα πιο τραυματικά συμβάντα στη γερμανική ιστορία, όμως, τούτη είναι η ιστορία μας και χρειάζεται να βρεθούμε αντιμέτωποι. Άμα έχεις ένα τέτοιο τραύμα είναι απαραίτητο να περάσουν χρόνια για να καταλάβεις το μέγεθός του. Έχει έρθει η στιγμή να γίνει μια γερμανική ταινία για το θέμα αυτό. Είναι ανάγκη να το πράξουμε, πρέπει να είμαστε ικανοί να αφηγηθούμε αυτή την ιστορία εμείς οι ίδιοι. Θεωρώ ότι είναι ο κατάλληλος χρόνος οι Γερμανοί κινηματογραφιστές να βρουν το θάρρος να προβάλλουν αυτό το υλικό στο πανί του κινηματογράφου και θα πρέπει να απευθύνουν το μήνυμα σε όλες τις νεότερες γενιές, πως η μισαλλοδοξία, ο ρατσισμός και ο φανατισμός δείχνουν το δρόμο προς την «άβυσσο».

Ο εθνικός γερμανικός κινηματογράφος στα πρώτα χρόνια του 21ουαι., παρουσιάζει τη Γερμανία ως θύμα.

Τα γερμανικά φιλμ μυθοπλασίας που σχετίζονται με το ναζιστικό παρελθόν τον 21οαι., επικεντρώνονται περισσότερο στα προσωπικά βιώματα των ιστορικών εμπειριών για το Γ΄ Ράιχ, παραπέμπουν σε λαοφιλείς παραγωγές που αναφέρονται στον προσωπικό βίο και στις προσωπικότητες ιστορικών προσώπων, παρουσιάζοντάς τες με κοντινότερες οπτικές θεάσεις. Το κοινό βλέπει πια τους Ναζί θύτες, όχι διαμέσου του αποστασιοποιημένου φακού των ηθικών αξιών αλλά ακόμη και με ενσυναίσθηση και ενδιαφέρον. Ο εθνικός γερμανικός κινηματογράφος προσπαθεί να επαναπροσδιορίσει την απεικόνιση και τη συλλογική μνήμη των παρελθόντων χρόνων του ναζισμού, όμως η διάθεση να ξεσκεπαστεί η προσωπική ζωή του Fuhrer, δεν προσανατολίζει μόνο τις γερμανικές αλλά και τις διεθνείς κινηματογραφικές παραγωγές.

Ο εθνικός γερμανικός κινηματογράφος στα πρώτα δέκα χρόνια του 21ουαι., παρουσιάζει τη Γερμανία σαν θύμα. Η ταινία Der Untergang τονίζει την περίπου ολοκληρωτική διάλυση του Βερολίνου, καθρεπτίζοντας με ποιο τρόπο η αναφορά στον προσωπικό βίο, ως κινηματογραφική τακτική παρέμβασης στο ναζιστικό παρελθόν, ξεπερνά σκοπίμως τη διάκριση μεταξύ δραστών και θυμάτων. Προβάλλει τα συμβάντα δια μέσου της «κοντόφθαλμης οπτικής του δράστη» που κρύβει τις συναφείς ιστορικές αποδείξεις που προσφέρουν μια πιο ολοκληρωμένη και περισσότερο πιστή απεικόνιση. Τέτοιες απεικονίσεις στρέφουν το ενδιαφέρον από τους δράστες Γερμανούς στους Γερμανούς θύματα του πολέμου και δείχνουν ότι οι απεικονίσεις του Ολοκαυτώματος τοποθετούνται σε πλατύτερες εθνικές και διακρατικές αιτίες.

Οι ταινίες μυθοπλασίας τα πρώτα χρόνια του 21^ου αι., καθρεπτίζουν ένα σύστημα αξιών των ΜΜΕ, ιδιαίτερα των τηλεοπτικών realities, στο οποίο τα πλαίσια προσωπικής και δημόσιας σφαίρας είναι ευμετάβλητα. Αυτή η κατεύθυνση συμβάλλει στην απεικόνιση των πτυχών της ιδιωτικής ζωής των Ναζί δραστών στις ταινίες. Η ταινία Der Untergang αναδεικνύει μια θέαση της ιστορίας όπου το ιδιωτικό και το δημόσιο πλαίσιο πλησιάζουν αρκετά, σε σημείο που να μην δύνανται να ξεχωριστούν. Είναι μια σχετικά καινούργια αντιμετώπιση του γερμανικού αλλά και του γενικότερου κινηματογράφου.

Ο οπτικός γραμματισμός στη διδασκαλία των επίμαχων ζητημάτων στην εκπαίδευση.

            Τα τραυματικά και τα συγκρουσιακά θέματα της Ιστορίας είναι ανάγκη να προσεγγιστούν και να ερμηνευτούν πολύπλευρα. Η κινηματογραφική απεικόνιση είναι ικανή να γίνει το μέσο μιας τέτοιου είδους αντιμετώπισής τους και ένας λειτουργικός και γοητευτικός τρόπος για τη διδαχή της σχολικής ιστορίας. Η χρησιμοποίηση του κινηματογράφου στη διδαχή της ιστορίας του σχολείου και πιο γενικά στη καταγραφή της ιστορίας και στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης, ειδικότερα σε σχέση με ζοφερές και δύσκολες πλευρές του κοντινού ιστορικού παρελθόντος λογίζεται ως επιβεβλημένη. Για τη διδασκαλία των περίπλοκων ζητημάτων και συμβάντων η χρησιμοποίηση του κινηματογράφου στη διδασκαλία παρέχει στους μαθητές ένα περιβάλλον που ελαττώνει τη φόρτιση και το άγχος που προκαλείται από τα τραυματικά συμβάντα που βλέπουν. Ο συνδυασμός εικόνας με λόγο, ήχο, χρώμα, μουσική, μυθοπλασία και πραγματικότητα, ενεργοποιεί τις αισθήσεις των μαθητών έχοντας σαν συνέπεια την σε υπερθετικό βαθμό αντίληψη των θεμάτων, αναλόγως και με την ηλικία και την ψυχική και συναισθηματική τους ωριμότητα. Τους προτρέπει για μάθηση και βαθιά γνώση διαμέσου της ιστορικής έρευνας και μελέτης. Τους ζητά να συνδυάσουν τα γεγονότα και να βρουν τις αιτιακές σχέσεις μεταξύ τους. Ο κινηματογράφος ενεργοποιεί τον νου και ως προς την αντίληψη καθώς και ως προς την ενσυναίσθηση και την φαντασία. Η ανάπτυξη της ιστορικής ενσυναίσθησης είναι κύριος σκοπός στη διδαχή των διαμφισβητούμενων και τραυματικών ζητημάτων της ιστορίας, στο πλαίσιο του χρόνου και στο πλαίσιο της «ετερότητας».

Η αφθονία των μέσων έκφρασης που έχει ο κινηματογράφος παρέχει το πλησίασμα και την προβολή αρκετών ζητημάτων από διαφορετική άποψη κάθε φορά, επιτυγχάνοντας την ουσιώδη παρακολούθηση, εκτίμηση και εξήγηση γεγονότων του παρελθόντος. Άρα η χρήση του χαρακτηρίζεται καθοριστική για την ανάδειξη ευαίσθητων και επίμαχων ζητημάτων της ιστορίας σαν τον ναζισμό και το Ολοκαύτωμα. Η χρησιμότητα του κινηματογράφου στο μάθημα της ιστορίας στο σχολείο κινητοποιεί τους μαθητές και αυτούς ακόμη του Δημοτικού σχολείου, προκαλώντας την προσοχή τους για το ιστορικό πλαίσιο.Η κινηματογραφική ταινία ενεργεί ως μεσάζων καθιστώντας την ιστορία πιο αντιληπτή διαμέσου της εικόνας της. Ειδικότερα στη διδαχή των αποσιωπημένων τραυμάτων η πολυμερής κινηματογραφική παρουσίαση και εξωτερίκευση συναισθημάτων και πολύπλευρη εξέταση, καθώς και η προβολή άγνωστων πλευρών είναι κάτι το θετικό τόσο για να αντιληφθούν οι μαθητές τα απαιτητικά αυτά ζητήματα καθώς και για αυτό τούτο το γεγονός ενόσω συμμετέχουν στην απο-τραυματοποίηση και ιστορικοποίησή του. 

Η κινηματογραφική ταινία Der Untergang (downfall), παρέχει την ευχέρεια μιας πολυσύνθετης περιγραφής δίνοντας στο μαθητικό κοινό την ευκαιρία να παρατηρήσει όχι μονάχα την πλευρά του θύματος, αλλά και αυτή του θύτη και να καταλάβει πως οι δράστες ήσαν απλοί καθημερινοί άνθρωποι, που έμαθαν να πράττουν το κακό και που αυτό καραδοκεί και στις σημερινές δυτικές κοινωνίες, με τη μορφή της ξενοφοβίας και του ρατσισμού. Ως διδακτικό υλικό η χρησιμοποίηση της ταινίας αυτής για να φέρει αποτέλεσμα είναι ανάγκη να εξασφαλισθούν τα αναγκαία προαπαιτούμενα. Οι μαθητές χρειάζεται να αντιληφθούν το χωροχρόνο της ταινίας, το κεντρικό νόημα και τη θεματολογία του έργου, τα σύνορα ανάμεσα στην αλήθεια τον μύθο και το αφύσικο, την αντικειμενικότητα των νοημάτων που προβάλλονται, αλλά και τη συνάφεια της ταινίας με τις ιδέες, τις αξίες και τα στερεότυπα.Πρέπει να δοθεί προσοχή, ώστε να μην υπάρξει επιρροή των μαθητών από τις γνώμες των «ιστορικών» ταινιών και αποκτήσουν λανθασμένη αντίληψη της ιστορίας γιατί το πρόβλημα θα μεγαλώσει, αφού οι διδασκόμενοι θα γίνουν ελεγχόμενοι από την ιδεολογία που υποστηρίζεται «αθέατα» διαμέσου των κινηματογραφικών μέσων. Έτσι πλην της διαστρεβλωμένης κατανόησης των συμβάντων, θα υιοθετήσουν στερεότυπα και προκαταλήψεις σαν ιστορικές έννοιες. Σαν αποτέλεσμα θα σχηματίσουν μια μη πραγματική συνείδηση ιστορίας και μνήμης. Για να μην συμβεί αυτό πρέπει να ασκηθούν από έναν επαρκώς προετοιμασμένο εκπαιδευτικό, ώστε να μάθουν να αναλύουν και να καταλαβαίνουν τα ιστορικά όπως και τα κινηματογραφικά όρια από τις εικόνες, τους ήχους τις εκφράσεις και τους λόγους.

Έτσι ο εκπαιδευτικός είναι ανάγκη να προετοιμάσει δεόντως τους μαθητές για να έχουν μεγάλη αντιληπτική ικανότητα και για την αισθητική του φιλμ αλλά και για την ιστορία που αναπαρίσταται ώστε να μην παγιδευτούν στη μυθοπλασία του. Κατόπιν αυτών πρέπει να μεταφέρει στους μαθητές έχοντας προσαρμόσει ανάλογα με την ηλικία και το γνωστικό επίπεδο των διδασκομένων τις κύριες επεξηγηματικές ερμηνείες του Ολοκαυτώματος, όπως την ιστορική μοναδικότητα και συνθετικότητά του, την αναγκαιότητα διατήρησης της μνήμης του, τον ενσυνείδητο δόλο εκπορευόμενο από την ναζιστική εξουσία με την νομιμοποίηση του άδικου, της έχθρας, και των εκτεταμένων δολοφονιών, εν ονόματι της εθνικής, θρησκευτικής και φυλετικής ανωτερότητας, να επισημάνει τη συναίνεση ολόκληρου περίπου του έθνους και την ομαδική ευθύνη των Γερμανών.Απαιτείται και επιβάλλεται να προβληθεί το ζήτημα της συνυπευθυνότητας ως βασικό στοιχείο στη διδασκαλία του Ολοκαυτώματος, ώστε να αντιληφθούν οι μαθητές ότι η αποσιώπηση και η απάθεια στην παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι μια μορφή συνυπευθυνότητας στο ομαδικό έγκλημα, όπως ότι είναι υποχρέωση των πολιτών να πολεμούν κάθε διάκριση και κάθε εθνοφυλετικό στερεότυπο και μεροληψία. Επίσης να αντιληφθούν ότι το Ολοκαύτωμα είναι μια παγκόσμια κληρονομιά, να συνειδητοποιήσουν και να αποδεχθούν τις δημοκρατικές αξίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Είναι σπουδαίο να ακολουθηθούν τα παιδαγωγικά προαπαιτούμενα, για να γίνει αξιοποίηση αυτής της ταινίας σαν παράγοντας που διαμορφώνει την ιστορική γνώση και τη συνείδηση των μαθητών. Κατά τη διδασκαλία ο εκπαιδευτικός έχει υποχρέωση αντιμετώπισης των επίμαχων ζητημάτων της σύγχρονης ιστορίας, επεξεργαζόμενος το κινηματογραφικό και ιστορικό πλαίσιο, κάνοντας χρήση της σύγχρονης ιστοριογραφίας, συσχετίζοντας πηγές και θέτοντας ερωτήματα για να ενισχύσει τις κριτικές δεξιότητες των μαθητών. Αναγκαίο όμως είναι όπως συμβαίνει με όλες τις πηγές, το πλαισίωμα με ερωτήσεις καθώς και ο έλεγχος της εγκυρότητας διαμέσου της αντιστοίχισης με άλλες πηγές π.χ προφορικές πληροφορίες, γραπτά κείμενα, φωτογραφικό υλικό.Ο διδάσκων σύμφωνα με τον κοινωνικό κονστρουκτιβισμό και εφαρμόζοντας το μαθητοκεντρικό και αναζητητικό πρότυπο θα διδάξει την ιστορία οικοδομώντας πάνω στις ήδη υφιστάμενες γνώσεις των διδασκομένων, εκμεταλλευόμενος το γνώριμο σχολικό χώρο, με συνδυασμό ατομικής και συνεργατικής μάθησης, στοχεύοντας στην εξέλιξη αναστοχαστικών ικανοτήτων, επιδιώκοντας στην αναδόμηση του παρελθόντος εκ μέρους των μαθητών. Οι μαθητές θα έχουν προετοιμασθεί να εξερευνήσουν, να ξεχωρίσουν, να αποτιμήσουν το υλικό της ταινίας στα όρια της ιστορικής τους ερευνητικής προσπάθειας. Να κριτικάρουν συγκρίνοντας το υλικό της με άλλες αναφορές, αναζητώντας τις επιδιώξεις του σκηνοθέτη, κάνοντας ανάλυση της κινηματογραφικής αφήγησης, αποζητώντας τα ιδεολογικά σύμβολα και την κοινωνικο-πολιτισμική της πλευρά.

Συμπεράσματα

            Τα επίμαχα και τραυματικά θέματα της ιστορίας παρέχουν τη δυνατότητα ή και επιτάσσουν μια πολυεπίπεδη και πολυμερή εξέταση του παρελθόντος. Σε αντίθεση με ανελαστικές και απαγορευτικές προσεγγίσεις, η κινηματογραφική απεικόνιση γίνεται ένα ξεχωριστό χρήσιμο εργαλείο για τη δραστική και συγκροτημένη προσέγγισή τους, με μέθοδο που μπορεί να γίνει ένα εξαιρετικά χρήσιμο μέσο για τους εκπαιδευτικούς στη διδαχή της σχολικής ιστορίας.

            Βασικό ρόλο στη προσέγγιση ενός φιλμ μυθοπλασίας εκ μέρους των μαθητών, παίζει η αντίληψη της μυθιστορηματικής απεικόνισης που αυτό χρησιμοποιεί για να παρουσιάσει το παρελθόν.

            Ένα φιλμ στοχεύει στην πρόκληση έντονων συναισθημάτων στους θεατές. Αυτή η σκόπιμη δραματοποίηση σε ένα φιλμ με ιστορικό περιεχόμενο είναι σημαντικό χαρακτηριστικό που το κάνει διαφορετικό ουσιαστικά σε σχέση με ένα κείμενο ενός βιβλίου με όμοιο θέμα.-

Βιβλιογραφία 

Bangert A., the Nazi Past in Contemporary German Film. Viewing Experiences of Intimacy and Immersion, Camden House, New York 2014.

Berardinelli James, Downfall (Γερμανία/Ιταλία, 2004).

Donnely Debra. Using Feature Films in Teaching Historical Understanding : Reasearch and Practice. Agora, vol.49, Issue 1, (March 2014).

Ebert Roger, in the bunker for Hitler's last days, 2005.

Lewis I. Women in European Holocaust Films Perpetrators, Victims and Resisters, Macmillan Publishers Ltd, part of Springer Nature, London 2017.

Αποστολίδου Ελένη. Μαθήματα Διδακτικής της Ιστορίας. Πεδίο, Αθήνα 2019.

Δημακοπούλου Αλεξάνδρα κ.ά., «"Έρημη χώρα": Ελλάδα 1946-1949», στο Κόκκινος Γιώργος, Μαυροσκούφης Δημήτρης, κ.ά., Το τραύμα, τα συγκρουσιακά θέματα και οι ερμηνευτικές διαμάχες στην ιστορική εκπαίδευση, Κόκκινος Γ, Μαυροσκούφης Δ, (επιμ.), Ρόδον, Αθήνα 2015.

Κιμουρτζής Παναγιώτης Γ., «Μάθηση: Λέξεις και Εικόνες». Στο Κιμουρτζής Π. Γ. (Επιμ,). Cinescience. Ο κινηματογράφος στο φακό της επιστήμης. Gutenberg, Αθήνα 2013.

Κόκκινος Γ., «Ο φασισμός, ο εθνικοσοσιαλισμός και το Ολοκαύτωμα στη δημόσια σφαίρα και τον κινηματογράφο. Ενδεικτικές περιπτώσεις»., στο Κιμουρτζής Π. Γ. επιμ., Cine Science. Ο κινηματογράφος στον φακό της επιστήμης, Gutenberg, Αθήνα 2013.

Κόκκινος Γιώργος. «Το Ολοκαύτωμα. Θεωρητικό και ιστοριογραφικό πλαίσιο». Στο Κόκκινος Γ., Βλαχού Μ., Σακκά Β., Κουνέλη Ε., Κώστογλου Α, Παπαδόπουλος Σ. Προσεγγίζοντας το Ολοκαύτωμα στο ελληνικό σχολείο. Ταξιδευτής, Αθήνα 2007.

Λαγός Κων. Στο Η Μηχανή του Χρόνου. στο η Μηχανή του Χρόνου. “Δειλοί, ηλίθιοι και άχρηστοι”. Τι λέει ο Χίτλερ για τους στρατηγούς του στην περίφημη σκηνή της ταινίας «Η πτώση». 

Λεμονίδου Ε. Η Ιστορία στη Μεγάλη Οθόνη. Ιστορία, Κινηματογράφος και εθνικές ταυτότητες. Ταξιδευτής, Αθήνα 2017.

Λεμονίδου, «Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος: ιστοριογραφία, δημόσια ιστορία και ιστορική εκπαίδευση», στο Παληκίδης Άγγ., Κριτικές Προσεγγίσεις του Ναζιστικού Φαινομένου, Από την Ιστοριογραφία και την Πολιτική Θεωρία στη Σχολική Ιστορική Μάθηση, Επίκεντρο, Αθήνα 2013.

Λεμονίδου, Έλλη. «Μαθαίνοντας για το ναζισμό μέσα από ταινίες μυθοπλασίας και τεκμηρίωσης». Στο: Γεωργιάδου Α., Δεμερτζή Β. Ο Ναζισμός: Το ολοκαύτωμα των αξιών. Περιστέρι: Ι.Ν. Τραντάς - Ρόδον, 2017.

Λεμονίδου, Έλλη. «Αναπαραστάσεις του παρελθόντος: Η αξιοποίηση του κινηματογράφου στη διδασκαλία της Ιστορίας», στο: Η Κλειώ πάει σχολείο Ι. Η διδασκαλία της ιστορίας και η δημόσια παιδαγωγική. Πρακτικά Διημερίδας. Αθήνα, Όμιλος για την Ιστορική Εκπαίδευση στην Ελλάδα, 2020.

Παπαδάκη Αντωνία. «Οι κινηματογραφικές ταινίες και η διαμόρφωση της ιστορικής σκέψης στο μάθημα της Ιστορίας στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Ένα διδακτικό παράδειγμα στην Ιστορία της Γ΄ Γυμνασίου». Στο, Γρόσδος Σ. (Επιμ.). Οπτικοακουστικός Γραμματισμός στην Εκπαίδευση. Πρακτικά 1ου Πανελλήνιου Επιστημονικού Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή. Β΄ τόμος. Θεσσαλονίκη: Περιφερειακή Διεύθυνση Π.Ε και Δ.Ε Κεντρικής Μακεδονίας 2017.

Δικτυογραφία.

The Iris Times, (2004) Hitler movie causes a stir in Germany

Κάκαλης Γιώργος (κριτική) Downfall (2004).

Η Καθημερινή, Ανθρώπινος… Χίτλερ, σε όρια συμπάθειας; Αθήνα 2004.

Προβολές, Η Πτώση, https://www.provoles.gr/movie's_05-06/060331.

Ριζοσπάστης εφημ., Η Πτώση, Αθήνα 20/3/2005.

Ριζοσπάστης, κριτική ταινιών, Η Πτώση, Αθήνα 2005. 

Η συγγραφέας

Αικατερίνη Π. Παπαφλωράτου

*Απαγορεύεται ρητά η αντιγραφή, αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, πώληση, μετάδοση, διανομή, έκδοση, μετάφραση, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά οποιουδήποτε κειμένου ή εγγράφου περιέχεται στο παρόν blog.